Gezondheidspreventie Info: Tuberculose

Goed om te weten

Een infectieziekte die nog steeds actueel is …

Sommige mensen denken misschien dat de ziekte in onze westerse landen verdwenen is, maar ze is nog steeds aanwezig, vooral in grote steden zoals Brussel. Tuberculose blijft vandaag de meest dodelijke infectieziekte ter wereld.
Tuberculose is een overdraagbare infectieziekte die wordt veroorzaakt door Mycobacterium tuberculosis. De ziekte tast voornamelijk de longen aan, maar kan ook buiten de longen voorkomen (lymfeklieren, botten, nieren enz.). Overdracht vindt voornamelijk plaats door microdruppeltjes in de lucht, vooral in gesloten en slecht geventileerde ruimtes.
Er wordt onderscheid gemaakt tussen:

• Latente tuberculose-infectie: de persoon is geïnfecteerd, maar heeft geen symptomen en is niet besmettelijk. Preventieve behandeling kan het risico op evolutie naar actieve tuberculose verminderen.
• Actieve tuberculose: actieve vorm die besmettelijk kan zijn in de longvariant, en die volledige behandeling en langdurige follow-up vereist.

Enkele cijfers …

In België ligt de incidentie hoger dan in onze buurlanden. Ons land telt 850 tot 950 gevallen per jaar. Daarvan zijn er ongeveer 280 in het Brussels Gewest, wat de hoogste incidentie in het land is. De meeste gevallen worden vastgesteld op basis van symptomen (passieve screening).
België is een land met een lage incidentie, maar bepaalde stedelijke gebieden hebben een hogere concentratie van risicosituaties. Dat betekent dat we waakzaam moeten zijn en onze lokale initiatieven moeten opvoeren, vooral in buurten waar grote sociale ongelijkheden bestaan.

Aandachtspunten voor professionals

Een ziekte die nauw verbonden is met sociale determinanten …

Tuberculose is een sociale ziekte die vaak de meest kwetsbare mensen treft. Het ontstaan, de diagnose en het verloop worden sterk beïnvloed door de leefomstandigheden.
In grote steden, waar armoede en sociale ongelijkheid meer uitgesproken zijn, komt tuberculose veel vaker voor dan in de rest van het land. In het Brussels Gewest spelen een aantal sociale gezondheidsdeterminanten een belangrijke rol: sociaaleconomische onzekerheid, overbevolkte of ongezonde huisvesting, woononzekerheid (dakloosheid, tijdelijke huisvesting), taal- en administratieve barrières, late toegang tot zorg, cumulatieve kwetsbaarheden (geestelijke gezondheid, verslaving, isolement). De migratiedynamiek en de toenemende bestaansonzekerheid van bepaalde bevolkingsgroepen kan ook de toegang tot zorg en opvolging bemoeilijken, waardoor de bestrijding van tuberculose complexer wordt.
Die factoren verhogen niet alleen het risico op blootstelling, maar hebben ook een invloed op de termijn waarin een arts wordt geraadpleegd, het begrijpen van de behandeling, de therapietrouw en de continuïteit van de follow-up.
In een benadering van gezondheidsbevordering legt tuberculose bestaande sociale ongelijkheden in gezondheid bloot. De strijd tegen tuberculose kan niet beperkt blijven tot een medische reactie, maar vereist sectoroverschrijdend werk waarbij spelers uit de sociale sector, de huisvestingssector, de eerstelijnsgezondheidszorg en het verenigingsleven betrokken zijn. Dit houdt ook in dat de lokale coördinatie moet worden versterkt, de informatiedoorstroming moet worden verbeterd, tools moeten worden ontwikkeld die zijn afgestemd op de multiculturele realiteit van Brussel, en dat lokale initiatieven moeten worden ondersteund die doelgroepen kunnen bereiken die het verst van de zorg afstaan. Een algemene en territoriale aanpak is essentieel om de ongelijkheden rond deze ziekte duurzaam te verminderen.

Opsporing: zo vroeg mogelijk …

De uitdaging voor professionals uit de welzijns- en gezondheidssector is niet om een medische diagnose te stellen, maar om mensen met risicosymptomen vroegtijdig op te sporen en snel door te verwijzen.
De volgende symptomen kunnen wijzen op tuberculose:

• Hardnekkige hoest (meer dan 3 weken), soms met ophoesten van bloed
• Vermoeidheid en algemene zwakte
• Koorts
• Overvloedig nachtelijk zweten
• Onverklaarbaar gewichtsverlies
• Verlies van eetlust

Wees extra aandachtig als de betrokkene in een gemeenschap woont en/of in nauw contact staat met een bevestigd geval en/of een verzwakt immuunsysteem heeft. Vroegtijdige opsporing helpt de overdracht te beperken en complicaties te verminderen.
Maar naast het opsporen van de symptomen is de rol van de welzijns- en gezondheidssector doorslaggevend om sneller medische hulp in te schakelen, mensen naar de juiste diensten te verwijzen, praktische obstakels weg te nemen (afspraken maken, tolkdiensten, coördinatie met het OCMW of opvangcentra), de band met de betrokkene gedurende het hele traject in stand te houden en de fasen van diagnose en behandeling te helpen begrijpen.

Brussels netwerk voor preventie en behandeling van tuberculose …

In het Brussels gewest spelen FARES (Fonds des Affections Respiratoires) en Respiratoire Gezondheid (voorheen VRGT) een centrale rol in epidemiologische monitoring, contactscreening, socioprofylaxe, begeleiding van patiënten en ondersteuning van professionals. Voor vragen of in geval van twijfel neem je best rechtstreeks contact op met hen.
Tuberculose is een meldingsplichtige ziekte voor alle artsen en laboratoria. Dankzij die melding is een snelle organisatie van contactonderzoek en volksgezondheidsmaatregelen mogelijk. De te volgen procedure wordt hier uitgelegd.

Tuberculose is te genezen, maar de behandeling duurt lang …

Aangepaste medische en psychosociale begeleiding is daarom aangewezen om therapietrouw te bevorderen en resistentie tegen tuberculosemedicatie te voorkomen. De duur van de behandeling is een echte uitdaging, vooral voor mensen in kwetsbare situaties. De standaardbehandeling duurt immers minstens 6 maanden en tot 2 jaar in het geval van multiresistente tuberculose.
Voor een goede therapietrouw is het belangrijk dat patiënten een duidelijk beeld hebben van wat er op het spel staat, een vertrouwensband hebben met de zorgverleners en geen financiële of administratieve belemmeringen ondervinden.
In België worden geneesmiddelen tegen tuberculose terugbetaald. Het BELTA-TBnet-programma wordt gefinancierd door het RIZIV (Rijksinstituut voor Ziekte- en Invaliditeitsverzekering) en garandeert toegang tot diagnose en behandeling wanneer de klassieke terugbetalingsregelingen ontoereikend zijn. Het is bedoeld voor mensen zonder sociale zekerheid of in een onzekere administratieve situatie. De ziekenfondsen kunnen ook tussenkomen in het kader van de verzekering voor ‘ernstige ziekten’, volgens de specifieke voorwaarden van elke instelling. Meer informatie is beschikbaar in focus Financiële toegankelijkheid van zorg – verplichte ziekteverzekering.

Een gezondheidsbevorderende aanpak als hefboom …

Tuberculosepreventie maakt deel uit van een algemene strategie om sociale ongelijkheden in gezondheid te beperken.
Er kunnen verschillende hefbomen worden ingezet:

• de toegang tot gezondheidszorg verbeteren (inschrijving bij een huisarts, administratieve ondersteuning, aangepaste doorverwijzing)
• gezondheidsvaardigheden versterken (eenvoudige uitleg, deconstructie van vooroordelen, verduidelijking van het begrip besmettelijkheid)
• continuïteit van zorg ondersteunen (afspraakherinneringen, coördinatie tussen zorgverleners, netwerken)
• stigmatisering voorkomen door een niet-oordelende houding aan te nemen en mensen eraan te herinneren dat dit een ziekte is die behandeld kan worden
• de vaardigheden van eerstelijnsteams versterken, zorgen voor meer bijscholing en delen van praktijken tussen sectoren zijn ook belangrijke hefbomen om de collectieve reactie op tuberculose te verbeteren.

Gemeenschap en collectieve huisvesting …

In collectieve huisvesting kan het vermoeden van een tuberculosegeval voor angst en spanning zorgen. Vermijd alarmerende communicatie, zorg voor vertrouwelijkheid en neem snel contact op met Fares of Respiratoire Gezondheid om een contacttracing te organiseren volgens de geldende procedures.
Situaties van bestaansonzekerheid (huisvesting, energie, administratieve instabiliteit, migratie) kunnen de toegang tot zorg en de continuïteit van de behandeling ondermijnen. Waakzaamheid blijft dus geboden: vroegtijdige opsporing, snelle doorverwijzing, effectieve toegang tot zorg en coördinatie tussen lokale spelers zijn onmisbaar om onderbrekingen in de zorg te voorkomen en het risico op een nieuwe uitbraak te beperken.